جنگل ها و مراتع بخشي از منابع تجديد شونده محسوب مي شوند و اين منابع در رشد اقتصادي کشور و توسعه پايدار نقش اساسي ايفا مي کنند ايران با دارا بودن حدود 14.3 ميليون هکتار جنگل به لحاظ منابع و ذخاير ژنتيکي بسيار غني و کم نظير است.
اراضي جنگلي به دليل ريشه دواندن گياهان و درختان و فعاليت ميکروارگانيسم هاي موجود در جنگل ها، موجب نفوذ نزولات آسماني در خاک و ذخيره اين نزولات مي شوند به طوري که هر هکتار جنگل قادر به ذخيره سازي ۵۰۰تا ۲هزار مترمکعب آب است.
ضمن اين که زمان نفوذ يک ليتر آب در جنگل حدود ۷دقيقه و در اراضي کشاورزي ۴۶دقيقه است در حالي که در مناطق غيرجنگلي اين زمان به حدود ۴ساعت افزايش مي يابد. به عبارتي توان نفوذ پذيري نزولات در خاک هاي جنگلي ۴۰برابر بيشتر از اراضي غيرجنگلي است.
وسعت جنگل هاي کشور
وسعت جنگل هاي کشور 14.3 ميليون هکتار مي باشد که 1.94 ميليون هکتار وسعت جنگل هاي شمال است و مساحت جنگل ها خارج از شمال کشور حدود 12.3 ميليون هکتار است.
جنگل هاي خارج از شمال در چهار ناحيه رويشي شامل: جنگل هاي ناحيه رويشي ارسباران به وسعت ۱۴۸۷۰۰هکتار معادل 1.1 درصد جنگل هاي کشور، جنگل هاي ناحيه رويشي زاگرس به وسعت ۶ميليون هکتار معادل 45.4 درصد جنگل هاي کشور، جنگل هاي ناحيه رويشي خليج عماني به وسعت حدود 1.1 ميليون هکتار معادل 8.1 درصد جنگل هاي کشور و جنگل هاي ناحيه رويشي ايران توراني به وسعت 4.5 ميليون هکتار معادل 32.5 درصد جنگل هاي کشور مي باشد.
استان خراسان با مساحت ۱۱ميليون و ۷۴۰هزار و ۶۵۹هکتار داراي ۹۹۶هزار و ۱۵۵هکتار جنگل هاي طبيعي درختچه اي، بيشه زار و جنگل هاي دست کاشت و ۶ميليون و ۵۶۶هزار و ۲۹هکتار مرتع و ۵۹۴هزار و ۷۴هکتار اراضي فاقد پوشش گياهي و کويري و ۳ميليون و ۵۸۴هزار و ۴۰۱هکتار اراضي زراعي آبي، ديم و ساير کاربري ها مي باشد.
جنگل هاي استان شامل جنگل هاي کوهستاني و جنگل هاي جلگه اي است که جنگل هاي کوهستاني شامل تيپ هاي جنگلي ارس، بادامشک، پسته، سماق، ارغوان و جنگل هاي جلگه اي يا بياباني استان شامل گونه هاي گياهي نظير تاغ قيچ، اسکبيل، قره داغ و عجوه مي باشد.
در صورت اعمال مديريت صحيح و علمي بر اين منابع مي توان سطح جنگل ها را براي تداوم حفظ و نظام زيستي و تامين و توليد آب، توليد گياهان دارويي و صنعتي، کاهش سيل و فرسايش خاک و تعديل آب و هوا و ايجاد منظرگاه هاي تفريحي، ترسيب کربن و پالايش هوا توسعه و افزايش داد.
در حال حاضر مساحت جنگل هاي ارس استان حدود ۲۵۰هزار هکتار، جنگل هاي پسته ۴۷هزار هکتار و جنگل هاي بنه، بادامشک، ارغوان و ... حدود ۲۰۱هزار هکتار و جنگل هاي جلگه اي حدود ۴۹۷هزار و ۲۷۰هکتار مي باشد.
جنگلهاي پسته طبيعي
جنگلهاي پسته طبيعي با نام علمي (Pistacia Verca) در نقاط مختلف استان خراسان رضوي، فارس، کرمان، بلوچستان وجود دارند.
در استان خراسان رضوي از ۹۹۴هزار هکتار جنگل حدود ۴۹هزار هکتار آن جنگل پسته مي باشد که در ۱۵رويشگاه شهرستان هاي درگز، کلات، سرخس، مشهد و تربت جام قرار دارند که جنگل پسته خواجه کلات از حيث وسعت (۴۶۸۰هکتار) و محصول مقام اول را دارا مي باشد و بدون اغراق مي توان گفت در دنيا بي نظير است.
اين رويشگاه با توجه به ارزشهاي ژنتيکي گونه آن در سال ۱۳۷۱مورد مطالعه و تهيه طرح با عنوان طرح مديريت منابع جنگلي پسته خواجه قرار گرفت و از سال ۱۳۷۶عمليات اجرايي طرح آغاز شد و با توجه به زمانبندي ۱۰ساله و اتمام مدت طرح مجدد در سال ۱۳۹۰مورد تجديدنظر قرار گرفت.
حفاظت از اين رويشگاه ارزشمند، اشتغال زايي و مشارکت مردم در اجراي طرح و بهره برداري محصول، احياء بخش هاي مخروبه جنگل با عمليات نهالکاري و بذرکاري، خروج دام از جنگل با برقراري و ايجاد تمهيدات انتقال آب از داخل جنگل به بخش مرتعي و ايجاد جاذبه براي محققان دانشگاهيان و علاقه مندان به محيط هاي طبيعي به منظور بازديد، تحقيق و مطالعه و... از جمله اهداف اصلي طرح مي باشد.
ميزان باردهي و جمع آوري محصول
اگرچه به علت صعب العبور بودن بخش هايي از جنگل امکان جمع آوري پسته وجود ندارد و از طرفي با توجه به وسعت جنگل و توپوگرافي منطقه امکان حفاظت به طور کامل وجود ندارد ولي بنا به آمار موجود در سال هايي که جنگل داراي محصول (سال در ميان) است ۱۵تا ۲۰۰تن محصول جمع آوري شده است.
اهميت محصول:
مغز پسته جنگلي بيشتر از آن جهت داراي اهميت مي باشد که يک محصول ارگانيک محسوب مي شود زيرا انسان دخالتي در چرخه توليد ندارد.
شناخت ارزش هاي نهفته در منابع جنگلي و مرتعي از جمله عواملي است که انگيزه حفاظت و احياي منابع طبيعي را قوت خواهد بخشيد. وجود گونه هاي متنوع گياهي با ارزش هاي دارويي، صنعتي و خوراکي سابقه ديرينه اي را در ميان مردم هر سرزمين داشته است که بعضي از آنها نقش پراهميتي در صادرات غيرنفتي دارد.
امروزه از ۸هزار و ۴۲۵گونه گياهي شناخته شده در ايران حدود ۷۵۰گونه به عنوان گونه هاي دارويي، صنعتي و خوراکي در کشور وجود دارد.
در استان خراسان رضوي با وسعت 11.7 ميليون هکتار تاکنون بيش از ۲۵۰۰گونه گياهي دارويي، صنعتي و خوراکي شناسايي شده است. گونه هاي موجود در استان به لحاظ وسعت رويشگاه و يا ارزش دارويي، صنعتي و اقتصادي قابل توجه مي باشند و عبارتند از: باريجه، پسته جنگلي، آنغوزه شيرين، کتيرا، وشاء، بادامشک، بنه، اسپند، کلپوره، موسير، ترکه ارغوان، قره قات، ريواس، سماق، خاکشير، چاي کوهي، شکر تيغال، بومادران، زيره کوهي، آويشن، درمنه و...
در سال جاري اداره بهره برداري اداره کل منابع طبيعي و آبخيزداري خراسان رضوي، ۴۴فقره قرارداد اجراي طرح هاي احياء و بهره برداري گياهان دارويي و صنعتي را به امضا رسانده است که به تفکيک محصول شامل پسته جنگلي، آنغوزه شيرين، باريجه، کتيرا، استوقودوس مي باشد.
دوره برداشت محصول طي فصل تابستان مي باشد و پيش بيني مي شود طي دوره اجرايي سال جاري ۱۷۰تن محصول به ارزش ۳۸ميليارد و ۸۰۰ميليون ريال معادل ۲ميليون دلار برداشت مي شود.
اجراي طرح هاي ياد شده در راستاي مديريت بهينه و برداشت اصولي و فني محصولات غيرچوبي با هدف احياء و توسعه رويشگاهها و ايجاد اشتغال و بهبود معيشت ساکنين در عرصه ها (۲۷هزار روز) و ايجاد انگيزه در ساکنان منطقه براي حفاظت هرچه بهتر از رويشگاهها بوده است.
بهره برداران جنگل ها
عمده بهره برداران جنگل ها دامداران هستند که از عرصه آن ها براي چراي دام استفاده مي کنند. بهره برداري از محصولات غيرچوبي شامل ميوه درختان جنگلي مثل پسته، بنه ، سماق، بادامشک، ارغوان و انواع صمغ و ريشه گياهان دارويي و صنعتي در سطح وسيعي وجود دارد که سالانه زمينه اشتغال هزاران نفر را فراهم مي کند.
سياست هاي اجرايي در بخش جنگل
فعاليت هاي انجام شده در بخش جنگل هاي کوهستاني توسط اداره جنگلداري و جنگل کاري و جنگل هاي جلگه اي توسط اداره بيابان زدايي انجام مي شود.
تهيه طرح مديريت منابع جنگلي در ۲۹سامانه در سطح ۷۸هزار هکتار، تهيه طرح ذخيره گاه جنگلي ۴۴منطقه در سطح ۱۳۵هزار هکتار، تهيه و اجراي ۱۶مورد پارک جنگلي به مساحت ۶۱۲هکتار، اجراي پروژه راه سبز در ۶۵کيلومتر از راه هاي روستايي با مشارکت دهياري ها و راه و ترابري، جنگل کاري و توسعه فضاي سبز و نگهداري ۳۰هزار و ۲۰۵هکتار، اجراي پروژه زراعت چوب در سطح ۱۵۰۰هکتار با مشارکت کشاورزان و تهيه و اجراي ۶۵طرح بهره برداري از گياهان غيرچوبي شامل آنغوزه ، باريجه، سريش، کتيرا، اشنيان به مساحت ۳ميليون و ۵۴۷هزار و ۹۶۶هکتار از جمله اقدامات اداره منابع طبيعي در بخش جنگل هاي کوهستاني و جلگه اي مي باشد.
تهيه طرح اجراي کانون هاي فرسايش بادي در سطح ۷۴هزار و ۵۷۳هکتار، تهيه طرح مديريت جنگل هاي دست کاشت به مساحت ۱۰۵هزار و ۳۷۸هکتار، تهيه طرح مديريت مناطق بياباني به مساحت ۳۹هزار و ۲۵۴هکتار، حفاظت و قرق ۲ميليون و ۸۸۸هزار و ۹۶هکتار و اجراي پروژه جنگل هاي دست کاشت به مساحت ۳۹۱هزار و ۳۲۵هکتار طي ۴۴سال و احداث بادشکن در ۵۶۸هکتار از اقدامات اداره بيابان زدايي است.
مشکلات حوزه منابع طبيعي
حرکت به سمت توسعه پايدار جنگل، افزايش سطح جنگل ها، احداث و توسعه و مديريت پارک هاي جنگلي با همکاري بخشخصوصي،توسعهنهالستان ها، بهره برداري اصولي از محصولات جنگلي در قالب طرح هاي مصوب، توسعه گياهان دارويي و صنعتي، نظارت و اعمال مديريت بر حوزه هاي آبخيز و افزايش ضريب حفاظتي و حمايتي از جنگل ها و مراتع کشور از جمله وظايف، برنامه ها و اهداف سازمان جنگل ها در سند چشم انداز کشور و قانون برنامه پنجم توسعه مي باشد.
متاسفانه به دليل تامين نشدن اعتبار برنامه وطرح هاي زيادي با توجه به سياست هاي برنامه قبل و برنامه چهارم اجرا نشده است که بايد با توجه به تکاليف تعيين شده و قوانين برنامه پنجم اعتبارات و ضوابط و شرايط اجراي برنامه ها فراهم شود.
به دليل اجرانشدن سياست هاي حمايتي از بهره برداران و مجريان طرح ها به خصوص در شرايط سخت اقليمي استان و شرايط اقتصادي انگيزه و مشارکت بخش خصوصي کم رنگ شده است.
کاهش نيروهاي متخصص بخش دولتي به دليل بازنشستگي و عدم جذب نيرو انجام امور حاکميتي و نظارتي را دچار مشکل کرده است و ضروري است شرايط استفاده از متخصصين شفاف و شرايط استخدام نيروهاي متخصص جديد فراهم شود.
کلام آخر
متأسفانه در اجراي برخي سياست هاي توليدي و عمراني و توسعه اي به اهميت و ارزش هاي منابع طبيعي و محيط زيست توجه نمي شود و ضرورت دارد مسئولان در برنامه ريزي و هماهنگي براي بهره برداري از منابع طبيعي به استعداد و پتانسيل عرصه ها توجه و به اندازه توان سرزمين از آن بهره برداري کنند.92/06/04
