توسعه زمین های کشاورزی کشور با توجه به کمبود منابع آب موجود ، جز از طریق صرفه جویی در مصرف آب امکان پذیر نیست.
استان کویری یزد همواره با مشکل کمبود آب مواجه بود و به خصوص طی سال های اخیر خشکسالی های پی در پی این استان را با بحران آب مواجه ساخته است اما کشاورزان پرتلاش این خطه با روش های مناسب و با استفاده حداکثری از این نعمت خدادادی ، کشاورزی استان یزد را در سطح خوبی نگه داشته اند.
کنترل آب ، صرفه جویی و بالا بردن بازدهی آبیاری در روش های سنتی ، نیاز به صرف وقت و هزینه زیادی دارد.
بهترین گزینه بالا بردن بازدهی آبیاری ، تبدیل روش های آبیاری سطحی به آبیاری قطره ای است.
اجرای روش آبیاری قطره ای با ملاحظات لازم و مدیریت مناسب می تواند باعث افزایش بازدهی آبیاری و تولید محصولات بیشتر شود.
آبیاری قطره ای عبارت است از روشی که طی آن آب با فشار کم از روزنه یا قطره چکان شبکه ، خارج و به صورت قطره ای در پای بوته یا درخت ریخته می شود.
شبکهای که آب را در سراسر مزرعه توزیع مینماید به کمک قطره چکان و با فشار کم ، روی زمین پاشیده میشود.
از مشخصات این روش ، تحویل آب به گیاه با فشار کم در منطقه توسعه ریشهها ، در سطح زمین ( در زیر خاک) است تا مساحت و عمق کوچکی از سطح خاک خیس شود.
کشاورزان سخت کوش استان کویری یزد به استفاده حداکثری نعمت های خدادادی از جمله آب ، شهرت دارند و در طول اعصار به راهکارهایی برای مبارزه با کم آبی دست یافته اند.
مدیر آب و خاک و امور فنی مهندسی جهاد کشاورزی استان یزد گفت: 15 هزار هکتار از زمین های کشاورزی استان یزد از طریق روش آبیاری قطره ای آبیاری می شود.
سید علی اصغر مصطفوی با اشاره به این که بیشتر این زمین ها در شهرستان های ابرکوه ، خاتم و تفت قرار دارد ، افزود: روش آبیاری قطره ای در استان یزد بیشتر برای محصولات باغی از جمله زردآلو ، بادام ، پسته و انار همچنین صیفی جات استفاده می شود.
وی افزایش 50 درصدی کارآیی مصرف آب یا تولید محصول به ازای مصرف یک متر مکعب آب ، صرفه جویی 42 درصد آبیاری ، کاهش علف های هرز ، کود دادن همزمان با آبیاری و کاهش میزان سمپاشی را از مزایای آبیاری قطره ای دانست.
مصطفوی انواع آبیاری قطره ای را سه نوع ، تیپ مناسب برای زراعت گیاهان ردیفی از جمله ذرت ، هندوانه و صیفی جات ، بابلر مناسب برای درختانی مثل پسته و انار و روش معمولی مناسب برای آب های با کیفیت دانست.
بهره گیری بیشتراز منابع آب از جمله مزایای روش آبیاری قطره ای است ، با توجه به ماهیت و خصوصیات فنی روش آبیاری قطره ای ، مصرف آب در این روش کمتر از سایر روش های آبیاری است.
درآبیاری قطره ای فقط بخشی از خاک اطراف بوته گیاه یا درخت آبیاری می شود ، کاهش تبخیر از سطح خاک ، نبود روان آب سطحی و کنترل نفوذ عمقی از عواملی هستندکه باعث کاهش مصرف آب و در نتیجه افزایش بازده آبیاری می شود.
مصطفوی گفت: قسمت های اضافی خاک که در روش های سنتی مرطوب شد و آب آن به مصرف تبخیر و رشد علف های هرز می رسد در این روش خشک باقی می ماند و مانع از رشد علف های هرز می شود.
رشد بهتر گیاه و افزایش محصول از دیگر مزایای این نوع آبیاری است.
مدیر آب و خاک و امور فنی مهندسی جهاد کشاورزی استان یزد با بیان این که در آبیاری قطره ای نیاز آبی گیاه به طور روزانه تأمین می شود ، گفت: در نتیجه رطوبت خاک در منطقه توسعه ریشه ها در طول دوره رشد تقریباً ثابت باقی مانده و گیاه کمتر از نوسان های تنش آب صدمه می بیند.
وی آبیاری قطره ای در استفاده از آب شور نسبت سایر روش های آبیاری ارجح می داند و می گوید: در روش قطره ای فاصله آبیاری ها کوتاه است و منطقه توسعه ریشه ها همواره خیس نگهداشته می شود ، در نتیجه محلول خاک که ریشه های گیاه آب و موادغذایی مورد نیاز خود را از آن دریافت می دارند ، تقریباً در طول دوره رشد گیاه رقیق مانده و غلظت نمک در آن کم است.
مصطفوی از دیگر مزایای آبیاری قطره ای را امکان به کارگیری کود و سم همراه با آب آبیاری دانست.
در آبیاری قطره ای این امکان وجود دارد تا کودهای شیمیایی محلول را به تدریج و همراه با آب آبیاری در اختیار گیاه قرار داد ، بدین ترتیب احتمال شسته شدن کودها و نفوذ آن به عمق خاک و یا خارج شدن آنها همراه با روان آب سطحی وجود ندارد.
افزایش کارایی مصرف کود در آبیاری قطره ای به علت مصرف کم کود است ، چون فقط در کنار بوته یا درخت و در عمق توسعه ریشه ها وارد می شود.
مصطفوی گفت: جلوگیری از رویش علف های هرز از دیگر مزایای این روش آبیاری است ، در آبیاری قطره ای آب قبل از وارد شدن به سیستم ، از صافی های مخصوص گذشته و تصفیه می شود و در نتیجه امکان وارد شدن بذر علف های هرز به داخل زمین وجود ندارد.
وی افزود: علی رغم موفقیت هایی که در آبیاری قطره ای حاصل شد ، این روش مشکلاتی را نیز در بردارد.
گرفتگی قطره چکان ها با املاح و مواد معلق آب ، زیان های ناشی از جوندگان مانند موش و سایر حیوانات ، تجمع نمک ، حرکت محدود آب در خاک و عدم امکان برای توسعه زیاد ریشه و هزینه اولیه بالا از جمله مشکلات استفاده از این روش آبیاری است.
بزرگترین مشکل در آبیاری قطره ای ، گرفتگی قطره چکان ها با مواد مختلف و مسدود شدن روزنه ها در آن است.
گرفتگی قطره چکان ها به تدریج باعث توزیع نشدن یکنواخت آب و بالارفتن هزینه های نگهداری سیستم می شود.
آب آبیاری دارای مقداری نمک محلول در خود است که ممکن است موجب مسدود شدن مجرای قطره چکان ها شود ، بعضی اوقات نیز این نمک ها همراه آب آبیاری وارد منطقه ریشه گیاه می شود و زیان فراوانی به گیاه وارد میسازد.
اسید شویی یکی از راه حل های برطرف کردن رسوبات است ، اسید در سامانه های آبیاری به منظور شستشوی رسوبات تثبیت شده درون لولهها و قطره چکان ها کاربردهای فراوانی دارد.
این نوع رسوبات یا از آب آبیاری ناشی شده و یا به علت به کار گیری و تزریق کودهای محلول نامرغوب در آب آبیاری به وجود میآید.
مصطفوی با بیان این که هزینه سرمایه گذاری اولیه در آبیاری قطره ای نسبت به سایر روش های آبیاری زیادتر است ، افزود: درباره اجرا و قبل از شروع طراحی سامانه آبیاری قطره ای باید وضع محیطی که قرار است سامانه در آن پیاده شود ، آزمایش شد.
بررسی هایی که باید در این زمینه انجام شود عبارتند از مطالعات آب و هوا ، بررسی وضع خاک ، مطالعه منابع آب ، بررسی وضع زراعت و یا درختانی که آبیاری می شوند.
آبیاری قطره ای به سبب خصوصیات مفیدی که دارد در تمام نقاط جهان به سرعت گسترش یافته است.
این روش را می توان در مناطقی که هرساله دوره های خشکی طولانی به وقوع می پیوندد یا تمام ماه های سال خشک می باشد و یا مقدار بارندگی کم و توزیع آن نامناسب است ، به کارگرفت.
پیدایش اولیه روش آبیاری قطره ای را می توان به ایرانیان نسبت داد ، زیرا آبیاری کوزه ای از قرن ها در نواحی مرکزی ایران به خصوص اطراف یزد و کرمان وجود داشته است که این خود نوعی استفاده از قطره های آب است که از کوزه تراوش می کند و در اختیار گیاه قرار می گیرد.
منبع آب ، پمپ ، فیلتر سیکلون ، فیلتر شن ، تانک کود ، مرکز کنترل ، فیلترتوری ، لوله اصلی ، لوله آبرسانی ، لولههای جانبی یا لولههای فرعی و قطره چکان ها ابزارهایی هستند که در آبیاری قطره ای استفاده می شود.
در روش آبیاری قطره ای آب با پمپ از منبع آب به داخل شبکه پمپ می شود و ضمن عبور از سیکلون ، شن و مواد خارجی خیلی درشت آن ته نشین میشود.
در فیلتر بقیه مواد جامد معلق در آب گرفته میشود. بخشی از آب وارد تانک کود شده با حل مقداری کود در آب این محلول از انتهای دیگر تانک خارج و مجدداً وارد جریان اصلی آب می شود. آب پس از عبور از فیلترتوری وارد لولههای توزیع کننده شده و مرکز کنترل این مجموعه را هماهنگ میکند.
استفاده از روش آبیاری قطره ای نباید بدون مطالعه و بررسی انجام گیرد چرا که در صورتی که تغییر نامناسب باشد اثرات سوء و ترویج بد روش های جدید را به دنبال خواهد داشت که ضربه سختی بر پیکره رو به رشد این روش ها در کشور خواهد زد.
در استان یزد در طول سال های گذشته در طرح های آبیاری قطره ای نواقص و مشکلات زیادی مطرح شده که از علل ناموفق بودن بعضی از طرح ها در گذشته می توان به کیفیت پایین اجناس، نداشتن تجربه و کمبود پیمانکاران مجرب اشاره کرد.
هرچند امروزه همراه با افزایش سطح آگاهی و اطلاعات فنی و تجربه کارشناسان و طراحان در از زمینه و کمیت و کیفیت لوازم نیز بهبود یافته ، اما هنوز کاستی هایی در بعضی از پروژه ها به چشم می خورد.
نبودآموزش در زمینه بهره برداری به کشاورزان و بکارگیری کارگرهای غیر متخصص و غیر بومی ، رعایت نکردن دستورالعمل های فنی و اجرایی طرح ، رعایت نکردن دور آبیاری و ساعت آبیاری ، اصرار کشاورزان به تعبیه دریچه های برداشت آب به صورت غرقابی و نگهداری نامناسب سیستم از مشکلات اصلی این طرح ها است.
در روش آبیاری قطره ای اعمال مدیریت بهره برداری بهینه از آب موجود درمراحل مختلف رشد گیاه فراهم می شود.
علاوه براین توسعه سیستم های آبیاری قطره ای یا تحت فشار باعث افزایش تولید ناخالص داخلی ایجاد اشتغال در بخش های صنایع وخدمات وابسته ، کمک به امنیت غذایی از طریق تولیدات بهتر و بیشتر کشاورزی و کاهش هزینه های ملی در امر تامین آب می شود- واحد مرکزی خبر -92/5/19
