یزد - واقع شدن استان یزد در حاشیه کویر و داشتن اقلیم گرم و خشک و پایین بودن نزولات جوی همواره بخش کشاورزی استان را با خشکسالی مواجه کرده است .
به گزارش ایرنا ، چند سالی است که خشکسالی به عنوان بلایی طبیعی دامان استان یزد و شهرستان های تابعه را فرا گرفته بطوری که در سال گذشته، استان یزد رتبه اول خشکسالی را در کشور به خود اختصاص داد.
با توجه به مجموعه شرایط جغرافیایی و اقلیمی استان یزد، وقوع پدیده خشکسالی، تصادفی و کم سابقه نیست و هر چند سال یک بار اتفاق می افتد زیرا کشور ایران در نقطه ای از جهان قرار گرفته است که هر چند مدت یکبار دچار پدیده خشکسالی می شود.
هم اکنون در استان یزد سه هزار و 200 رشته قنات وجود دارد که در سالهای تر سالی، حجم آب استحصالی قنوات 438 میلیون متر مکعب بوده که توسط 116هزار نفر بهره بردار و سطح زیر کشت قنوات بالغ بر 54 هزار هکتار را آبیاری می کند و به نوعی این قناوت وسیله امرار معاش بهره برداران است.
میانگین بلندمدت خشکسالی باران در استان یزد حدود 104میلی متر بوده که به دلیل پراکندگی نامناسب در بارشهای موجود، این میزان اندک نیز تاثیر آنچنانی بر منابع آبی استان ندارد.
با وجود تصور مثبت مبنی بر بارندگی های مناسب در سال گذشته ، از مجموع 11 شهرستان استان ،تنها سه شهرستان تفت ،مهریز و صدوق وضعیت بارندگی مناسبی در سال گذشته داشته و در هشت شهرستان دیگر استان بیلان بارندگی در میانگین بلندمدت ، منفی بوده است.
در مجموع میانگین بارندگی استان در سال زراعی جاری نسبت به میانگین بلندمدت بیلان منفی داشته است .
واقعیت تلخ این است که پدیده خشکسالی همچنان بر اقلیم استان و خصوصا بخش کشاورزی سایه افکنده و تولید کنندگان محصولات کشاورزی از این مسئله رنج می برند.
منابع آبی موجود در دشت های استان که قسمت عمده سطح زیر کشت محصولات کشاورزی و دامی استان در این نقاط است از لحاظ کمی و کیفی دچار افت شدید شده و خسارات جبران ناپذیری را به بخش کشاورزی وارد کرده است .
دوره نسبتا طولانی خشکسالی استان یزد از سال 82 شروع شد که تاکنون خسارات جبران ناپذیری به بخش های مهم کشاورزی وارد کرده و شهرستان های خاتم وابرکوه بیشترین خسارات وارده ازخشکسالی را در چندسال گذشته متحمل شده اند .
طبق آخرین برآورد اعلام شده در سال گذشته بطور مستقیم و غیرمستقیم مبلغ شش هزار و 520 میلیارد و 683میلیون میلیون ریال به بخش کشاورزی استان یزد خسارت وارد شده است.
خشکسالی از پدیده هایی است که بشر از دیرباز با آن رو به رو بوده است بطوری که زیان های سنگین به بخش کشاورزی و اقتصاد روستاییان مخصوصا در مناطق کوهستانی و کوهپایه ای وارد کرده است.
** اجرای طرحی جدید برای استفاده بهینه از آب در کویر
کشاورزان استان طی هشت سال گذشته که شدت خشکسالی بیشتر شده با استفاده از تانکرهای سیار ، آب را از شهرها تا محل باغات روستایی انتقال می دهند اما به لحاظ بافت شنی و سبک خاک ، آب خیلی سریع از دسترس گیاه خارج شده و به اعماق زمین نفوذ می کند و راندمان آبیاری بسیار پایین و حدود 40-30 درصد است یعنی 60 درصد آب تانکر سیار دوباره تلف شده است.
با توجه به پیشرفت تکنولوژی، گامی مهم در جهت صرفه جویی آب با تولید محصولی با ویژگی جذب فوق العاده آب و با منشأ فیبر گیاهی برداشته شده و تاکنون روشهای زیادی برای بحران کم آبی ارائه شده است اما تنها یکی از راهکارهای مناسب و برتر امروزی در سطح جهان استفاده از ˈلایه سکالفلورˈ است.
برای نخستین بار در سطح کشور بطور آزمایشی در قسمتی از باغ 300 هکتاری انارستان مهریز و سپس در کارخانه کاشی شیرکوه علی آباد تفت در باغات بادام و همچنین در مزرعه خوش تنگ چنار ، باغات انار و پسته طرح سکالفلور اجرا شد و در تمام باغاتی که این طرح اجرا شده با 2 تا 3 مرتبه آبیاری در سال عملکرد و کیفیت محصول و همچنین رشد جوانه درخت ، برتری چشمگیری نسبت به درختانی که در سال بیش از 10 دفعه آبیاری شده داشتند .
سکالفلور باید در سایه اندازه گیاه روی ریشه و در عمق 50 سانتی متری خاک قرار داده شود همچنین وقتی آب به لایه سکالفلور رسید در زمینهای شنی و سبک ، آب روی صفحه نگهداری و به اعماق زمین نفوذ نمی کند و بدین ترتیب راندمان آبیاری از 40-30 درصد به 100-90 درصد می رسد و موجب کاهش 60درصدی مصرف آب می شود .
تولید محصولی کاملاً طبیعی منطبق با معیارهای زیست محیطی و فراهم شدن محیطی مناسب و ایده آل برای بهبود کیفیت خاک و رشد گیاهان ، ذخیره سازی فوق العاده آب ، تنظیم PH خاک، مقاومت در برابر اشعة U.V ، تسهیل در جذب مواد غذایی و جلوگیری از افزایش شوری خاک از جمله تأثیرات کاربرد سکالفلور است .
همچنین اعمال مدیریت مناسب همراه با برنامه ریزی صحیح در استفاده بهینه از منابع موجود و اقدامات پیشگیرانه در بخش سخت افزاری (اقدامات فیزیکی ناشی از اجرای طرحها و پروژه های عمرانی) و نرم افزازی (اقدامات ستادی ،مدیریت ،مطالعات و...) نقش مهمی در جلوگیری از وقوع و کاهش خسارات ناشی از وقوع و استمرار پدیده خشکسالی برعهده دارد .
سیطره خشکسالی بر کشاورزی و صنعت اردکان
فرماندار اردکان در این خصوص با اشاره به شرایط خاص این شهرستان برای کشاورزی و تولید محصولات خاص، روشهای کشاورزی در این منطقه را نیز خاص دانسته است و گفت : با وجود ویژگی های منحصر به فرد کویر نظیر خشکی هوا و کمبود آب ، نمی توان از کشاورزی در این مناطق صرف نظر کرد چرا که محصولات خاصی مثل پسته ، انار و روناس از طریق سازگاری با این آب و هوا در این مناطق قابل برداشت بوده و در صورت رعایت نکات فنی از سود اقتصادی نیز برخوردار خواهند بود .
ˈاحمد کمالیˈبا اشاره به این موضوع که گذشتگان ما با استفاده از ابزار زمان خود مثل قنات و کاریز که در نوع خود خاص و منحصر به این اقلیم است توانستند راههای ارزشمند کشاورزی را کشف و به خدمت بگیرند، می افزاید: متاسفانه در عصر حاضر با رشد صنایع ، یافتن راههای جدید برای ارتقای وضع کشاورزی مغفول مانده است و این وظیفه مهندسان بومی منطقه است که با ارائه طرح های تخصصی در زمینه آبیاری، کاشت و برداشت راه گذشتگان را با استفاده بهینه از علوم روز ادامه دهند.
4300 میلیون ریال برآورد خسارت خشکسالی در سه محصول کشاورزی گندم ، جو و رناس
رئیس جهاد کشاورزی شهرستان اردکان نیز با ارائه بخشی از آمار و ارقام مربوط به خسارات خشکسالی در سال زراعی 91-90 اظهار داشت: افت عملکرد محصولات کشاورزی، پوکی پسته، کاهش میزان کمی و کیفی محصولات، طغیان برخی آفات و بیماری ها ، کم شدن مقاومت درختان در مقابل آفات از جمله مهمترین بحرانهای ایجاد شده در اثر خشکسالی در بخش کشاورزی است.
ˈمحمدحسین وطنخواهˈ افزود: تمامی این عوامل مسبب ایجاد خسارت در صنایع وابسته کشاورزی نظیر دامپروری نیز شده است به طوری که در سال جاری کاهش وزن دام، کاهش زاد و ولد دام، کاهش پوشش گیاهی و بالارفتن هزینه تولیدات دامی را بطور قابل ملاحظه شاهد بوده ایم .
این مسئول اجرایی با تاکید بر لزوم برنامه ریزی کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت برای مقابله با این بحران اظهار داشت: مرمت و لایروبی ، حفر پیشکار قنوات، لوله گذاری برای جلوگیری از هدر رفت آب در کشاورزی، ساخت استخرهای ذخیره آب ، هرس باغات خسارت دیده و در اختیار گذاشتن تسهیلات خشکسالی از جمله برنامه هایی است که می تواند در میان مدت برای مبارزه با خشکسالی موثر باشد ولی در هر صورت ، فرهنگسازی و ابداع شیوه های جدید کشاورزی در کویر با استفاده از توان علمی متخصصان ضرورتی انکار ناپذیر در برنامه ریزی های بلندمدت است که باید مدنظر قرار گیرد.
رئیس جهاد کشاورزی اردکان، آمار خسارات وارده به کشاورزی شهرستان اردکان را قابل تامل دانسته و ادامه داد : 4300 میلیون ریال در مجموع خسارت در سه محصول گندم، جو و رناس،202800میلیون ریال برای محصولات پسته، انار ،بادام و زرد آلو،5700میلیون ریال خسارت افت تولید شیر ،4800میلیون ریال افت تولید گوشت قرمز ،80میلیون ریال کاهش عسل و 20هزار میلیون ریال خسارت وارده به زیرساخت های منابع خاکی ناشی از خشکسالی است .
*آثار نامطلوب خشکسالی بر آب شرب و بهداشت
مدیر آبفای شهرستان اردکان با اشاره به آثار نامطلوب خشکسالی بر آب مصرفی توسط مردم می گوید : به دلیل حفر چاه در حریم قنوات و بروز خشکسالی های پیاپی آبدهی قنوات این شهرستان روزبه روز کمتر شده بطوری که در حال حاضر در حوزه شهری از حدود 20رشته قنات تنها دو رشته و آن هم با آبدهی ناچیز در مدار بهره برداری قرار دارد.
ˈمحمد مروتی شریف آبادیˈ تلاش دولتمردان را در دهه اخیر برای جبران لطمات ناشی از خشکسالی و ممانعت از قحط و جیره بندی آب مصرفی قابل تقدیر دانسته و می افزاید: لوله گذاری بیش از 330کیلومتر و انتقال آب از سرچشمه های کوهرنگ که درحال حاضر بیش از 80درصد آب مورد نیاز شرب و بهداشت شهر اردکان را تامین می کند اقدامی زیرساختی بوده که در سنوات گذشته صورت گرفته است .
وی ادامه می دهد: البته در فصول گرم سال این میزان آب کفاف نیاز شهرستان را نمی دهد که به این منظور از آب 11حلقه چاه حفر شده توسط اداره آب و فاضلاب شهرستان برای جبران کمبود آب بهره گیری می شود .
به گفته مدیر آبفا شهرستان اردکان ، ساخت 35 هزار متر مکعب مخزن ذخیره آب شرب و بهداشت از محل اعتبارات ستاد حوادث شهرستان از دیگر اقداماتی است که در صورت انجام نشدن آن ، شهرستان اردکان با مشکل جدی و بحران بی آبی مواجه می گشت .
خشکسالی بیش از 953 میلیارد ریال خسارت به کشاورزان تفتی زد
مدیرجهاد کشاورزی شهرستان تفت گفت: در سال زراعی 90-91 خشکسالی مبلغ 953 میلیارد و 560 میلیون ریال به بخش کشاورزی شهرستان تفت خسارت وارد کرده است.
ˈمحمدرضا زارعˈ در گفت و گو با خبرنگار ایرنا افزود: خشکسالی های چندسال گذشته و کمبود آب خسارات فراوانی بر بخش کشاورزی و دامی این شهرستان که یکی از قطب های تولیدات کشاورزی و دامی استان یزد محسوب می شود وارد کرده است.
وی افزود: بیشترین خسارت بر روی محصولاتی مثل انار، بادام و جو بوده بطوری که خسارت وارده به این محصولات بطور میانگین 50 درصد بوده و ما شاهد کاهش تولید بالایی از این محصولات هستیم.
مدیر جهاد کشاورزی شهرستان تفت همچنین از کاهش 45 درصدی تولیدات دامی و زنبور عسل در این شهرستان خبر داد.
زارع افزود: از 1995رشته قناتی که در این شهرستان وجود دارد و یک سوم قنات های استان را تشکیل می دهد حدود 50 درصد آن، بشدت با کم آبی رو به رو بوده و تاحد زیادی قابل استفاده نیستند.
شهرستان تفت با 5800 هکتار سطح زیرکشت محصولات زراعی و 18هزار و 700هکتار سطح زیرکشت محصولات باغی یکی از قطب های مهم کشاورزی در استان یزد است .
کاهش 30 درصدی محصولات در پی خشکسالی و سرمازدگی در میبد
رئیس جهاد کشاورزی میبد گفت: امسال به دلیل خشکسالی و سرمازدگی پیش بینی می شود بیش از30 درصد کاهش تولید در بخش های مختلف در شهرستان میبد داشته باشیم .
سیدجلال عظیمی دخت با اشاره به خسارت های جبران ناپذیر خسکسالی در شهرستان میبد گفت : این شهرستان در بخش زراعت 3150 هکتار و اراضی باغی 3646 هکتار زیرکشت به علت خشکسالی بشدت دچار افت و کاهش تولید محصولات زراعی و باغی شده است .
وی افزود: در بخش امور دامی هم به دلیل خشکی و کمبود مراتع ، دامداران و تولید کنندگان با افت تولید شیر و گوشت قرمز رو به رو شده اند .
رئیس جهاد کشاورزی میبد کاهش آب دهی چاههای کشاورزی ، توسعه نیافتن سطح زیرکشت و ایجاد آفات و بیماری در باغات و مزارع را از علائم خشکسالی برشمرد.
عظیمی دخت افزود : جهاد کشاورزی برای مهار خشکسالی در سال زراعی 91- 90 در مرحله اول 3210 میلیون ریال برای کانالهای آبیاری، جاده دسترسی به مزارع، اصلاح باغات، آبرسانی تکمیلی به باغات، اصلاح الگوی کشت، تسطیع جاده های دامی، تامین آب شرب دام ، کمک به تامین علوفه و خوراک دام ، آموزش های ترویجی و مقابله با خشکسالی ، مبارزه با آفات و تجهیز چاههای کشاورزی هزینه کرده است .
وی گفت: در مرحله دوم سال زراعی 91-90 در بحث خشکسالی 5800 میلیون ریال اعتبار بلاعوض در هفت پروژه شامل انتقال آب از طریق کانال ، اصلاح باغات خسارت دیده ، احیای قنوات ، تامین خوراک دام و آبزیان زنبورداران ، تجهیز چاههای کشاورزی و مبارزه با آفات گیاهی به کشاورزان کمک شده است .
رئیس جهاد کشاورزی میبد افزود : جهاد کشاورزی به دلیل خشکسالی 455 تن جو و 1590 تن علوفه بین دامداران و تولیدکنندگان توزیع کرده است .
وی با اشاره به افت تولید در بخش های مختلف گفت: متاسفانه هم از لحاظ کمی و هم از لحاظ کیفی در بخش های مختلف افت تولید داریم که در سال زراعی 91- 90 در بخش تولید شیر و گوشت قرمز که در سال های عادی 436 تن شیر و 175 تن گوشت قرمز تولید می شد امروز این ارقام به ترتیب به 218 و 87 تن کاهش یافته است .
عظیمی دخت با اشاره به اعتبارات خشکسالی استان یزد گفت:از 159 میلیارد تومان اعتبارات خشکسالی استان در سال گذشته 911 میلیون تومان یعنی 7/5 درصد از این اعتبارات سهم شهرستان میبد بوده است در حالی که در بخش های امور دام ، زراعت ، باغداری ، آب و خاک بیش از 15 میلیارد تومان خسارت به کشاورزان و دامداران و تولید کنندگان در این شهرستان وارد شده و بیش از90 درصد محصولات را از بین برده است .
به هر حال باید به این موضوع اذعان کرد که خشکسالی ها به عنوان حادثه ای طبیعی خسارات جبران ناپذیری را وارد می کند که استان یزد نیز به عنوان یک استان کویری از این موضوع مستثنی نبوده ولی کشاورزان و صنعتکاران یزدی با توجه به روحیه قناعت و با شعار ˈ قنات ، قنوت و قناعتˈ و نیز با پیگیری های به عمل آمده و بر اساس پروژه و طرح های پیشنهادی سازمان جهاد کشاورزی استان سعی در کاهش اثرات نامطلوب این خسارت ها داشته است.
از جمله خسارات و اثرات منفی خشکسالی در استان می توان به تاثیر بر آب منابع کشاورزی زراعت و باغداری بویژه در مناطق با قابلیت کشت دیم، افت سطح آب در چاههای زیرزمینی، افت دبی آبهای سطحی و کاهش دبی قنوات چشمه سارها به عنوان تامین کننده آب کشاورزی، دام عشایری ، حیات وحش ، تخریب مراتع و منابع طبیعی و کاهش تولید علوفه، کاهش میانگین وزن و افت تولید فرآورده های دامی تشدید هجوم آفات و امراض نباتی به مزارع و منابع طبیعی اشاره کرد.
تدوین الگوهای مصرف آب در تمامی بخش ها با توجه به شرایط اقلیمی ، جغرافیایی و منابع آب موجود در استان و برنامه ریزی برای رعایت الگوی مصرف آب ، مدیریت صحیح توزیع و مصرف منابع آب موجود و جلوگیری از برداشت بی رویه از منابع آب زیر زمینی و تخلیه نشدن آنها در مواقع غیرنیاز ،آموزش عموم مردم ، کشاورزان، صنعتکاران در استفاده صحیح و مناسب از منابع آب شرب، کشاورزی و صنعت از راههای مقابله با اثرات خشکسالی است.
به کارگیری شیوه های نوین استفاده از آب در بخشهای مختلف و اعمال برنامه های تشویقی و تنبیهی، لایروبی و مرمت قنوات، چشمه سارها، ساخت استخرهای ذخیره آب ، کانالهای انتقال آب برای جلوگیری از پرت و هدر رفت منابع آبی ارائه آموزشهای مستمر و کاربردی در سطوح مختلف در استفاده بهینه از منابع آب نیز می تواند از مهمترین راهکارها برای پیشگیری و کاهش خسارات ناشی از خشکسالی در استان کویری یزد باشد.
البته وقوع برخی سالهای نسبتاً مرطوب نباید ما را چنان خوشبین سازد که از چاره اندیشی و چاره جویی عمیق و درازمدت درباره پدیده خشکسالی باز بمانیم زیرا باید بپذیریم که یزد اساسا استانی است خشک با منابع محدود آب .
خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران - 91/8/16
