بهره وری آب و انرژی در كشاورزی باید جدی گرفته شود
این امر با توجه به محدودیت منابع و نهادهها و ضرورت بهرهگیری بهینه از آنها توأم با شرایط اقلیمی كه خشكسالیهایی را هر چند سال یكبار در كشور پدید میآورد، اهمیت ویژه مییابد. به نظر میرسد نهادها و مؤسسات تحقیقاتی از متولیان اصلی توسعه فناوری و ارتقای بهرهوری هستند كه در این میان جایگاه دانش مهندسی كشاورزی به دلیل چالشهای موجود كشور در زمینه آب، انرژی و همچنین ضایعات چه در بعد ضایعات نهادهها و چه در بعد تولید انكارناپذیر است. شاید از این روست كه دكتر ارژنگ جوادی رییس موسسه تحقیقات فنی و مهندسی كشاورزی كشور معتقد است كه باید نوع نگرش به مصرف آب، انرژی و نهاده های كشاورزی تغییر كند. وی می گوید: امروزه شاید افزایش كمی تولید با لحاظ عملكرد (تولید در واحد سطح) معیار مناسبی برای سنجش بهرهوری و موفقیت در تولید نباشد بلكه بنا به چالشهای اصلی در بخش كشاورزی جهانی كه كاملاً در كشور ما نیز مصداق دارند، نهادههایی مانند آب و انرژی یا مصرف آنها به ازای تولید در ارزیابیها و سنجش، جایگزین ارائه تك بعدی عملكرد شده و یا حداقل توأم با عملكرد كمی گزارش شوند. به عبارت سادهتر اینكه مثلاً اگر قرار است تولید (عملكرد) را 20 درصد افزایش دهیم با چه هزینهای از نظر آب و انرژی مصرفی انجام میشود؟ آیا اگر برای آن میزان اضافه تولید 30 درصد آب و 40 درصد انرژی بیشتر مصرف كردیم باز هم توجه تك بعدی به میزان كمی تولید دارای توجیه است؟ مضاف براینكه این شاخصها اگر بر روی منحنی قرار گیرند برای افزایش تولید از یك مقدار مشخص و بهینه، مصرف نهادههای مذكور بطور تصاعدی بالا میرود. جوادی می گوید: بنابراین دستیابی به نقطه بهینه تلاقی باید با لحاظ مصرف بهینه نهادههای مورد چالش تعریف و تعیین شود، اینجاست كه جایگاه تجارت مجازی در نهادههای مورد تقاضای بینالمللی مانند آب و انرژی اهمیت و جایگاه مییابد. وی تاكید كرد: ورود این شاخصها بویژه به حوزه كشاورزی در ارزیابیها، تصمیمگیریها و برنامهریزیها از طرف مسوولان عالی رتبه بسیار قابل اهمیت است و در این خصوص به منظور درك ملموستر موضوع، و رویكرد اصلی آنها مصرف بهینه نهادهها و ارتقای بهره وری خصوصاً (آب و انرژی) بوده است. وی اظهار داشت: در این اقدامات برای اولین بار عملكرد كمی و میزان تولید بعنوان هدف و مبنای اصلی قرار نگرفته، هر چند میتوانند از هر دو بعد مستقیم و غیرمستقیم بر میزان كمی تولید هم اثرگذار باشند به نحوی كه حتی در اثر غیرمستقیم با ذخیره كردن نهادههای ذیقیمت و مصرف بهینه آنها ظرفیت برای بهرهمندی در تولید محصول را بیشتر فراهم كرد. جوادی یادآور شد: اكنون در بخش كشاورزی طبق آخرین برآوردها حدود 220 هزار هكتار از اراضی پائین دست حوزه رودخانه كرخه دارای محدودیت شوری است كه با وجود در دسترس داشتن منابع آب با كیفیت نسبتاً مطلوب، سهم اندكی در تولید محصولات كشاورزی در استان خوزستان دارند. وی، بهرهوری كم و بازده پائین آب را از نكات بارز در این منطقه ذكر كرد و افزود: به همین دلیل محل اجرای پایلوت (الگو) ارتقای بهرهوری آب در شهرستان دشت آزادگان استان خوزستان انتخاب شده است. جوادی افزود: بدیهی است تسطیح اراضی و احداث شبكههای مدرن آبیاری و زهكشی اساسیترین راهكار رفع این محدودیتهاست اما با توجه به اینكه نیازمند صرف هزینه و زمان زیاد است، تمهیدات و روشهای برتر مدیریتی زودبازده از جمله اصلاح و بهبود روش آبیاری خصوصاً در شیوههای سنتی كه كم هزینه بوده و توسط خود زارعین منطقه نیز قابل اجراست میتواند بسرعت منجر به بهبود بهرهوری آب و كاهش آب مصرفی شود. وی تاكید كرد: با توجه به محروم بودن شدید منطقه هرگونه بهبود در این امر اثرات اقتصادی و اجتماعی مطلوبی به همراه خواهد داشت. جوادی گفت: پایلوت مورد اشاره در سال زارعی 87-1386 در وسعتی حدود 1100 هكتار در شهرستان دشت آزادگان و در سال زارعی بعد (88-1387) در وسعتی حدود 1700 هكتار از اراضی دشت آزادگان، خرمشهر و شادگان با مشاركت مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی كشاورزی، معاونت امور تولیدات گیاهی وزارت جهاد كشاورزی، سازمان جهاد كشاورزی و مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان خوزستان اجرا شد. به گفته وی، هدف اصلی این امر بهبود بهرهوری مصرف آب تعیین شده است كه با اعمال مدیریت آبیاری و اصلاح روشهای سنتی، ملاحظه شد بدون كاهش در میزان كمی تولید میزان مصرف آب 40-30 درصد كاهش یافت. وی افزود: اثر سریع این امر منجر به امكان افزایش آبیاری مزارع و توسعه سطح زیركشت با استفاده از آب صرفهجویی شده بدون استفاده از آب اضافی گردید. وی گفت: به همین منظور میزان تولید و متعاقب آن درآمد زارعین منطقه نیز بطور عملی افزایش مییابد و این امر اگرچه در مناطقی حتی منجر به افزایش عملكرد شده است اما بطور مشخص بهرهوری آب مصرفی به عنوان رویكرد اصلی مبنا قرار گرفت كه بطور طبیعی بر میزان تولید نیز مؤثر بوده است. وی ادامه داد: استفاده از گاوآهن برگرداندار بطور مداوم بخصوص در مناطق خشك مشكلاتی را نیز به همراه داشته است كه در بسیاری از مواقع بر مزیتهای استفاده از آن پیشی گرفته است. وی اظهار داشت: بررسیها نشان میدهد كه در حال حاضر در كشور بیش از 80 درصد عملیات تهیه زمین توسط گاوآهن برگرداندار و دیسك انجام میشود كه علاوه بر صرف زمان زیاد برای عملیات و هزینه بیشتر با افزایش تعداد عملیات (دیسكزنی چندباره) منجر به كاهش بهرهوری انرژی در محصول تولیدی میشود. وی بیان كرد:به این امر باید تبخیر بیشتر رطوبت و كاهش نفوذ آب و بطور طبیعی اثر بر بهرهوری آب را نیز اضافه كرد كه با شرایط خشك كشور خطر جدی به حساب میآید لذا استفاده از تكنولوژیهای جدید و تغییر روش سنتی با هدف اصلی ارتقای بهرهوری انرژی و آب به مورد اجرا گذاشته شد. رییس موسسه تحقیقات فنی مهندسی كشاورزی گفت: پس از سالها فعالیتهای تحقیقاتی و مطالعاتی، روش خاكورزی حفاظتی بهصورت كمخاكورزی (استفاده حداقل از ماشین در تهیه زمین) و بیخاكورزی (كشت مستقیم با دستگاههای كمبینات) در شش منطقه كشور با اقلیم متفاوت و در سطحی معادل بیست هزار هكتار اجرا شد. وی افزود: با توجه به مزایای متعدد این روشها افزایش عملكرد كمی و میزان تولید حتی در صورت عدم افزایش كاملاً توجیهپذیر است. وی تاكید كرد: نتایج در همه مناطق حاكی از كاهش مصرف سوخت به عنوان یكی از اجزای اصلی مصرف انرژی به میزان قابل توجهی تا 60 درصد بود و همچنین زمان انجام عملیات به عنوان یك عامل اثرگذار در میزان تولید نهایی تا 50 درصد كاهش یافت. وی گفت: در راستای بهبود بهرهوری آب نیز تعداد نیاز به دفعات آبیاری به میزان قابل توجهی كاهش یافت لذا بدون توجه به افزایش كمی عملكرد، با افزایش بهرهوری انرژی و آب، میزان هزینههای كشاورز كاهش یافته و درآمد بیشتری را كسب خواهد كرد.
خبرگزاری ایانا-88/10/19
