سیدمحمودمعلمی _ چالش های موجود و ضعف مدیریت های تولید در بخش کشاورزی به ویژه محصولاتی را که جنبه صادراتی دارد دچار چالش کرده و روند صادراتی آن با مشکل مواجه شده است بحران های اقلیمی و خشکسالی های پی در پی نیز مزید بر علت شده وگزارش ها نشان می دهد که هزینه های تولید با افزایش های بالای ۱۰ درصدی مواجه شده است ازجمله این محصولات می توان به پسته اشاره کرد که در سبد صادراتی محصولات کشاورزی به همراه زعفران جایگاه اول را داراست.
ارقام سخن می گویند
با سرمایه گذاری ۲۵ میلیارد دلاری( رقم اعلام شده ازسوی FAO در سال ۲۰۰۸) در بخش توسعه باغ های پسته ، رقمی بین ۸ تا ۱۱ درصد از صادرات غیرنفتی ایران «به سلطان خشکبار جهان» یعنی پسته اختصاص داده شده است.
این محصول در دهه ۶۰ میلادی تنها در ایران به صورت عمده تولید می شد و میزان تولید آن معادل ۳۰ هزار تن گزارش شده است در آن سال ها فقط در کشورهای سوریه، ترکیه و ایتالیا باغ های محدودی به کشت پسته اختصاص یافته بود.
در دهه ۷۰ ناگهان ایالات متحده آمریکا به جمع کشورهای عمده تولیدکننده پسته پیوست و تولید جهانی این محصول به ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار تن در جهان رسید.
قیمت پسته فرآوری شده (در ایران) در سال های اخیر به شدت افت و خیز داشته و از هر کیلو ۶۰ هزار ریال تا ۱۲۰ هزار ریال متغیر بوده و این در حالی است که در بازارهای جهانی میزان افت و خیز قیمت این محصول باارزش از ۲ درصد بیشتر نبوده است.
ادامه این ارقام را «کریمی پور» عضو هیئت مدیره انجمن پسته ایران به مهر می گوید و می افزاید: با وجود تورم ۲ رقمی در کشور، از ۸ سال پیش قیمت ارز ثابت نگاه داشته شده و تولید و صادرات این محصول را تحت الشعاع قرار داده است.
وی با بیان این که از سال ۸۰ تا ۸۷ هر ساله هزینه تولید پسته افزایش یافته است ادامه داد: به طور متوسط هزینه تولید هر کیلو پسته در این سال ها ۱۳ درصد گران شده است و قیمت تمام شده هر ۶ سال یک بار، ۲ برابر می شود.
کریمی پور معتقد است که با وجود این مشکلات، هم چنان بازار پسته جهان در اختیار ایران است. قیمت پسته دانه درشت کالیفرنیا هر کیلو ۱۷۰۰ تومان است و همین پسته در ایران حدود ۵ هزار تومان و در باغ های کوچک تا ۷ هزار تومان قیمت دارد. چنین اختلاف قیمتی در یک محصول مشابه،بازارهای صادراتی را تحت تاثیر خود قرار می دهد و تنها مزه و تنوع پسته ایران است که باعث فروش آن می شود.
...و برآیند تمامی این گزارش ها و ارقام را سایت های خبری کشاورزی این گونه گزارش کرده اند: پسته که ۸ تا ۱۱ درصد از صادرات غیرنفتی ایران را شامل می شود و ۲۵ میلیارد دلار سرمایه گذاری در آن انجام گرفته است اکنون با بحران کم آبی و افزایش ۱۳ درصدی هزینه تولید در ۷ سال گذشته، جایگاه آن در بازارهای جهانی به مخاطره افتاده است.
سیزده درصد نه، ۳۵ درصد
اگرچه کریمی پور عضو هیئت مدیره انجمن پسته ایران از افزایش ۱۳ درصدی هزینه تولید در ۷ سال گذشته سخن گفته است اما یک پسته کار «مه ولات »در استان خراسان رضوی به عنوان قطب تولید این محصول، این رقم را ۳۵ درصد بیان می کند و می گوید: دقیقا هر ۳ سال یک بار هزینه تولید پسته ۲ برابر می شود و در مقابل ارزش محصول تنها ۱۰ درصد افزایش می یابد. وی ادامه می دهد: پسته و زعفران برخلاف تمام محصولات کشاورزی حتی گندم و برنج، موضوع محاسبه ارزش آب مصرفی در آنالیز قیمت محصول محاسبه می شود و با توجه به این موضوع و بحث خشکسالی و پایین رفتن سطح آب های زیرزمینی، آب مصرفی پسته روز به روز گران تر و فشار این گرانی بر پسته کار وارد می شود و از این رو پسته کاران باید برای پایین آوردن هزینه تولید بر مصرف آب مدیریت قوی تری اعمال کنند تا هزینه ها را کاهش دهند. این پسته کار در پاسخ به این سوال که آیا این وضعیت ناشی از اجرای طرح هدفمندی یارانه هاست یا نه؟ می گوید: بحث ارزش آب در سال هایی که خشکسالی ادامه داشته بیشتر خود را نشان داده است اما با اجرای طرح هدفمندی ، آب ارزش مضاعفی پیدا کرده و می گویند که آب باید ۲۵ درصد قیمت پسته را تشکیل دهد که این بحث کارشناسی است و باید از طرف کارشناسان گفته شود اما آن چه برای پسته کار مهم است این است که ارزش افزوده آب در پسته کاری و تولید پسته صرفه اقتصادی ندارد . با این حال عضو هیئت مدیره انجمن پسته ایران به تفاوت قیمت منابع آب در نقاط مستعد پسته کاری اشاره می کند و می گوید: هم اکنون یک حلقه چاه در شهرستان انار کرمان( که پسته کاری شغل اصلی کشاورزان منطقه است) با ظرفیت ۵۰ لیتر در ثانیه به قیمت ۵ تا ۶ میلیارد تومان به فروش می رسد در حالی که همین چاه( با همین ظرفیت) در منطقه غربی کشور کم تر از ۲۰۰ میلیون تومان قیمت دارد.
پیش به سوی تولید صادراتی
اما به هر حال خواه بر اثر ادامه خشکسالی و کم آب شدن چاه های کشاورزی و یا به هر دلیل دیگر، هزینه تولید محصولات کشاورزی افزایش یافته است و باید برای این موضوع چاره اندیشی شود تا کشاورزان تولید با توجیه اقتصادی داشته باشند.
کارشناسان یکی از راهکارهای تولید اقتصادی در محصولات کشاورزی را تولید تجاری می دانند به ویژه در محصولاتی که در آن مزیت اقتصادی داریم و این نکته ای است که طباطبایی رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی بر آن تاکید دارد: باید تشکل های تولیدی برای بازاریابی محصولات خود در بازارهای خارج برنامه ریزی کنند.
سرمدی که تا چندی پیش پوست و چرم به خارج صادر می کرد و اکنون به بازار پسته روی آورده است در این مورد می گوید: پسته ایران یک مزیت بسیار خوب دارد و آن طعم و عطر آن است و دقیقا به این دلیل پسته صادراتی ایران(به صورت خام) یک کالای باارزش افزوده به شمار می رود به عبارت دیگر تنها نیمی از پسته ایران به صورت تازه خوری و خشکباری مصرف می شود و بقیه آن برای تولید محصولات جانبی و فرآوری شده کانالیزه می شود و حدود ۱۰ محصول دیگر نظیر روغن، عصاره، شیرینی و... از آن تهیه می شود و ما می توانیم همین فناوری را در ایران فراهم کنیم و صادرات محصولات فرآوری شده را توسعه دهیم.
این تاجر پسته صادرات محصولات خام کشاورزی را شیوه فراموش شده صادرات می داند و می افزاید: اکنون برای به دست آوردن ارزش افزوده کشاورزی تنها باید به تولید محصول صادراتی بیندیشیم و در مرحله بعد برای صادرات تولیدات فرآوری شده برنامه ریزی کنیم و تنها در این صورت است که می توان امیدوار بود که هزینه های تولید و افزایش هزینه های تولید جبران خواهد شد.
صنایع تبدیلی
یکی از شیوه هایی که در اقتصاد کلان برای پوشش هزینه های تولید طراحی می شود تقویت ارزش افزوده محصولات است و کشاورزی به دلیل تنوع محصولات و امکان دست یابی به انواع محصولات جانبی، یکی از بخش هایی است که می توان با استفاده از تبدیل یک محصول به چند محصول جانبی دیگر افزایش هزینه های تولید را پوشش داد صنایع جانبی کشاورزی و صنایع تبدیلی زیربخش کشاورزی در ایران سابقه ای طولانی ندارد و از این رو باید برای سوق دادن پسته به سوی صنایع تبدیلی و تکمیلی همتی مضاعف را به کار بندیم.
زاهدی که یک پایانه ضبط پسته را در «راور» مدیریت می کند درخصوص صنایع پایین دستی و بالادستی پسته می گوید: در صنایع پایین دستی پسته می توان از شاخه های هرس شده پسته، از پوست نرم پسته تازه، از پوست سخت پسته قبل از مغزگیری به محصولات باارزش دست یافت علاوه بر آن می توان از مغز پسته در صنایع شیرینی و شکلات در صنایع تولید عصاره ، کره پسته و روغن پسته استفاده کرد که ارزش افزوده تا ۱۰۰ درصدی را در پی دارد.
وی وضعیت کنونی اقتصاد کشور را بهترین فرصت برای سرمایه گذاری در صنایع تکمیلی و صنایع بسته بندی پسته می داند و می افزاید: می توان گفت اکنون زمان آن فرا رسیده که بازاریابی ، بسته بندی و تولید محصولات جانبی را در داخل کشور انجام دهیم و محصول فرآوری شده را به بازارهای داخلی و جهانی عرضه کنیم تا سود سرمایه و ارزش افزوده پسته را به تولیدکنندگان بازگردانیم.
راهکار دیگر؛ تولید ارگانیک
یکی دیگر از راهکارهایی که برای جبران افزایش هزینه های تولید می توان ارائه داد تولید محصول ارگانیک است.
پسته در ایران اصولا به شکل ارگانیک تولید می شود اما برای آن که بتوان برای این محصول نشان ارگانیک دریافت کرد باید مراحلی را طی کرد و پس از آن با استفاده از موسسات بین المللی نشان ارگانیک دریافت کرد و این نشان در واقع مجوز ورود به بازارهای جهانی است و کشاورزان بدون آن که ناچار شوند که محصول خود را به خارج ارسال کنند تنها با معرفی محصول خود در شبکه جهانی اطلاع رسانی زمینه جذب مشتریان را فراهم می کنند و این شیوه بازاریابی تاکنون مورد غفلت واقع شده است.
«شریفی مقدم» کارشناس مسئول مجری طرحIPM در کشور (که منجر به تولید محصول ارگانیک می شود) درباره تولید پسته ارگانیک می گوید: تنها در دو منطقه از کشور یعنی تنها در کرمان و خراسان رضوی تولید پسته ارگانیک آغاز شده است.
تولیدکننده پسته ارگانیک در مه ولات خراسان رضوی نیز بر این باور است که زمان تولید محصول به شکل سنتی به سرآمده و باید تولید علمی و مطابق با استانداردهای جهانی مصرف تولید کرد بنابراین باید به مرحله تولید ارگانیک وارد شویم و اگر چه تولید محصول ارگانیک مقداری گران تر از محصول عادی است اما به دلیل این که قیمت محصول ارگانیک حدود ۲ برابر محصول عادی است بنابراین این گونه تولید توجیه اقتصادی دارد و جبران هزینه های آن را نیز می کند و این رمز موفقیت تولید با توجیه اقتصادی علیرغم افزایش هزینه هاست.
نتیجه دیده نشدن تحقیقات
«بخش تحقیقات را نادیده گرفته ایم پس نتیجه ای از کارها نمی گیریم» این جمله بخشی از اظهارات دکتر مهدیزاده نماینده مردم گناباد و بجستان در مجلس شورای اسلامی است. او سرنوشت تولید در بخش کشاورزی با شرایط کنونی را این گونه تشریح می کند: ماشین آلات بخش کشاورزی فرسوده و بی کیفیت است در مقابل سوخت گران است، کشاورزی کشور علمی نیست و کار غیرعلمی نتیجه نمی دهد ، برق در بخش کشاورزی گران محاسبه می شود، بانک ها اعتبارات لازم را در اختیار بخش کشاورزی قرار نمی دهند و نتیجه تمام این نامهربانی ها وضعیت کنونی کشاورزی است که تولید با قیمت بالا به دست می آید و با قیمت واقعی خود به فروش نمی رسد.
دهقان نماینده مردم چناران و طرقبه- شاندیز در مجلس شورای اسلامی هم تمامی ناکامی های بخش تولید کشاورزی را در احقاق حق وزارت خانه از دولت می داند و در جمله ای کوتاه می گوید: باید وزارت جهاد کشاورزی پیگیر دریافت ۳۰ درصد درآمد طرح هدفمندی یارانه ها باشد تا با هزینه کرد این مبلغ در مسیر تولید به نابسامانی های کشاورزی و کشاورزان پایان دهد.
«اورانی» معاون اقتصادی و برنامه ریزی سازمان جهاد کشاورزی استان خراسان رضوی نیز تمام مشکلات تولید بخش را در پنج چالش آب، سرمایه، خرده مالکی ،سنتی بودن و بازاریابی جمع بندی می کند و می گوید: چالش اصلی بخش کشاورزی که مشکلات دیگر را در پی داشته موضوع سرمایه است که هم ادامه کار را در بخش دولتی با محدودیت مواجه کرده و هم در بخش خصوصی تولید را با مشکلات بی شمار رها کرده است بنابراین اگر بخواهیم این مشکلات را پشت سر بگذاریم باید موضوع سرمایه در تمامی زیربخش های کشاورزی را حل کنیم.
هموطن سلام(89/11/1)-89/11/3 چکیده گزارش ادامه خشکسالی و تنگناهای موجود در بخش کشاورزی موجب شده که هزینه تولید در این بخش مهم و اقتصادی بالا رفته و براساس اظهارنظر کارشناسان هزینه تولید پسته در کشور با افزایش ۱۳ درصدی و بنا به قولی ۳۵ درصدی مواجه شده است توصیه ای که برای جبران افزایش هزینه تولید پسته می شود روی آوردن به صنایع تبدیلی و تکمیلی، تولید محصول ارگانیک و تولید براساس تحقیق است که می توان با استفاده از این راهکارها به ارزش افزوده پسته دست یافت و هزینه های تولید را پوشش داد افزایش هزینه های تولید هم اکنون در کشور یک تهدید به شمار می رود اما با مدیریت صحیح و علمی تولید می توان این تهدید را به فرصت تبدیل کرد و با تقویت صنایع پایین دستی و بالادستی پسته، سود تولید را به کشاورزان بازگرداند و این فرصت را طرح هدفمندسازی یارانه به وجود آورده است.